Huis Stellingwerff-Waerdenhof - Het Stadsmus (Maastrichterstraat 85 - Guido Gezellestraat 2) - uit: Kunst in de Kijker - 82 (1999)

Description

Het huis Stellingwerff (19de eeuw) - Waerdenhof (17de eeuw)

Maastrichterstraat 85

3500 HASSELT

(Deze tekst is gebaseerd op het artikel "De rehabilitatie van het huis Stellingwerff-Waerdenhof te Hasselt. Een vernieuwde dialoog.", van H. Van Meer en J. Ghyselinck, gepubliceerd in Monumenten & Landschappen, 9e jaargang, nr. 6, november-december 1990.)

Omwille van zijn historische en architecturale waarde werd het gebouwencomplex Stellingwerff-Waerdenhof wettelijk beschermd als monument bij K.B. van 13 oktober 1980. Deze procedure vormde de verre aanleiding tot de rehabilitatie ervan als stadsmuseum. Een poging om het gebouw een grotere leefbaarheid en een nieuwe uitstraling te geven, vormt de basis van de restauratiefilosofie die aan deze realisatie ten grondslag ligt.

1. DE VOORGESCHIEDENIS

Het huidige Waerdenhof werd in het laatste kwart van de 17e eeuw gebouwd door schepen (en latere burgemeester) Renier de Geloes. Op die plaats stond voorheen een vakwerkgebouw dat o.m. als winterverblijf diende voor de heren van Mombeek. Het gebouw dankt zijn naam aan de Augustijn vander Waerden die in 1451 eigenaar was. In 1829 komt het in het bezit van de jeneverstokersfamilie Jacobs. Peter Jacobs breidt het reeds vrij ruime complex uit door de aankoop van gronden, zodat er rond het Waerdenhof een ruim park ontstaat. In 1856-57 laat hij de noordervleugel afbreken en vervangen door een majestueuze burgerwoning. Na zijn dood hertrouwt zijn echtgenote met Guillaume Stellingwerff. In 1926 koopt de stad het complex en brengt er o.m. de muziek- en tekenacademie in onder. Door de aanleg van de Guido Gezellestraat wordt de grote tuin verkaveld. Na een drie jaar durende restauratie herbergt het pand sinds 1989 het stedelijk museum Stellingwerff-Waerdenhof.

2. DE STEDELIJKE CONTEXT

Het huis Stellingwerff is één van de weinige patriciërshuizen die in Hasselt bewaard gebleven zijn. Het ligt langs de Maastrichterstraat, één van de belangrijke radiale invalswegen van het Middeleeuwse Hasselt. De straat versmalt ter hoogte van de voorgevel van het huis. Hierdoor kan men van de monumentale, sterk decoratieve gevel in neo-Venetiaanse renaissancestijl te weinig afstand nemen om hem te kunnen ondergaan. Ruimtelijk ontstaat hierdoor echter een opmerkelijke situatie. Door de vér (125 cm) overkragende kroonlijst en door de insnoering van de straat, wordt als het ware een beëindiging van de straatruimte en het binnenkomen van de stadskern als door een poort gesuggereerd.

Aan weerszijden van de versmalling ontspant de straatruimte zich. Vooraf is er, kort na het verlaten van de boulevard (de vroegere stadsomwalling) en het binnenwandelen van de Maastrichterstraat, de historisch gegroeide, bijna pleinvormige straatverbreding ter hoogte van het voormalig refugiehuis van Herkenrode. Anderzijds is er, onmiddellijk naast Stellingwerff, een openheid ontstaan in het oorspronkelijk ononderbroken straatbeeld door de aanleg van de Guido Gezellestraat en de afbraak van een aantal woningen. Door deze afbraak is de zijgevel van het huis als een groot blind gevelvlak op een knooppunt van straten in het volle gezichtsveld komen te staan. De intimiteit van de binnenkoer, vroeger alleen bereikbaar via de koetspoort aan de Maastrichterstraat, is volledig verdwenen. Het is nu een tuin langs een straat geworden, verschrompeld tot een asymmetrische restruimte, begrensd door een blinde gevel van een huis in de Guido Gezellestraat.

3. DE BOUWHISTORISCHE ANALYSE

Het gebouwencomplex Stellingwerff-Waerdenhof vormt een symbiose van twee panden, één uit de 17e eeuw en één uit de 19e eeuw. Van het Waerdenhof resten enkel de oostelijke en de zuidelijke vleugel, waarvan de gevelordonnantie in de 18e eeuw in classicistische zin werd aangepast. Alleen de zijpuntgevels van de zuidelijke tuinvleugel werden niet verbouwd en hebben hun barokke gevelbekroning bewaard.

Inwendig heeft het gebouw, in vergelijking met de zeer hoge vloerniveau's in het 19e eeuwse Stellingwerff, veel lagere vertrekken. De decoratie ervan is sober, met uitzondering van twee stucwerkschouwen en de plafonds op het gelijkvloers van de tussenvleugel.

Bij de bouw van Stellingwerff werd helemaal geen rekening gehouden met de bestaande niveau's in het Waerdenhof. Stellingwerff is sterk vertikaal opgebouwd, met zeer hoge kamers, zodat de vloerniveau's telkens ongeveer 6 meter hoger liggen. De ruimten zijn gestructureerd langs een centrale gang en hebben een typisch 19e eeuwse stucwerkdecoratie; overdadig op het gelijkvloers, eenvoudiger op de verdiepingen. In beide panden was de zolder slechts door een moeilijk toegankelijk diensttrapje bereikbaar.

4. UITGANGSPUNTEN VOOR DE REHABILITATIE

Hoewel het in menig opzicht een merkwaardig complex is, had dit ensemble niet de overweldigende eigenheid en zeggingskracht die dwingen tot ongewijzigde conservering. Een nieuwe impuls en aanpassingen waren nodig om de museumfunctie te integreren en om een vernieuwd straatbeeld te creeëren.

Dit inzicht vormde de basis voor het doorvoeren van ingrijpende restauratietechnieken en voor de oplossing van practische problemen zoals de publiekscirculatie, de verbinding tussen de twee gebouwen en tussen de verdiepingen onderling. Op het vlak van de restauratie werd geopteerd om alleen die elementen in hun oorspronkelijke staat te herstellen die om technische redenen of omwille van hun kenmerkende aankleding noodzakelijk waren. Voor het Waerdenhof zijn dat de sterk verweerde kroonlijst in mergelsteen, het beeldhouwwerk van de barokke dakkapel, de 17e eeuwse troggewelven, de 18e eeuwse stucwerkdecoratie en de trap in de tussenvleugel. In Stellingwerff gaat het vooral om de monumentale kroonlijst, het stucwerk, verschillende marmeren en houten vloeren, de parketvloer in de spiegelzaal, enkele schouwmantels, de trap en de koetspoort met zijn marmerimitatie en de dubbele achterdeur.

Bij het uitwerken van de nieuwe ingrepen is er naar gestreefd om deze aanpassingen op een hedendaagse wijze te realiseren, duidelijk zichtbaar als toevoegingen van de 20e eeuw.

5. INPASSING EN DE STEDELIJKE CONTEXT

De dialoog tussen het gebouw waarin de geschiedenis en de cultuur van de stad Hasselt en het graafschap Loon worden tentoongesteld en de stad zelf, vormt het uitgangspunt bij de poging om het gebouwenensemble in zijn stedelijke omgeving te reïntegreren. Er werd gepoogd om de storende blinde zijgevel van Stellingwerff een nieuw uitzicht te geven door hem te bepleisteren en te schilderen in een warme tint. Door deze gevel te doorbreken op het gelijkvloers en door toevoeging van een lange smalle erker op de verdiepingen ontstaat er een sterke binding met de stad en wordt de centrale circulatiestructuur naar buiten doorgetrokken. Er werd ook naar gestreefd om de onderbroken straatwand tussen de tuingevel van het Waerdenhof en de onafgewerkte huizenrij langs de Guido Gezellestraat te vervolledigen. Achter het afsluitingsmuurtje met open hekwerk vormen de leilinden een vlak van takken en bladeren dat de straatwand vervolledigt. De blinde zijgevel van de huizenrij wordt beëindigd door een "groen huis", een metalen huisconstructie die met klimop dichtgroeit. In de tuin zelf worden verschillende sferen gecreëerd, zoals een pergola begroeid met rozen en een door taxushagen omsloten rustruimte.

6. HET GEREHABILITEERD GEBOUW

De koetspoort van Stellingwerff, vroeger de enige verbinding tussen de straat en de binnenkoer, is de hoofdingang van het museum. Door openingen te maken in de vorm van boogvormige nissen in de oorspronkelijke blinde zijgevel wordt de drempel om het museum te betreden verkleind. De originele marmerschildering van de wanden is in zijn oorspronkelijke staat hersteld. Het gelijkvloers krijgt zijn functie als ontvangstruimte terug. In de spiegelzaal was het stucwerkplafond gedeeltelijk losgekomen en neergestort. In plaats van dit te herstellen is geopteerd voor het aanbrengen van een monumentale eigentijdse lichtbak met glazenierswerk van Herman Blondeel. Om vanuit de spiegelzaal een doorgang te maken naar het Waerdenhof is een opening gezaagd in de zijwand en draait men als het ware, via deze "verborgen" deur, de zijwand van de spiegelzaal zelf open.

In de twee gelijkvloerse ruimten van de tussenvleugel van het Waerdenhof is eveneens het zwaar beschadigde 18e eeuwse stucwerkplafond hersteld en werden de talloze kalklagen van de rocaillemotieven op de schouwboezem met een scalpel verwijderd. In de overige vertrekken werden boven de 19e eeuwse vlakke plafonds de originele zolderingen met moer- en kinderbalken vrijgelegd en hersteld. Tegen de oostelijke zijgevel van de tuinvleugel is op de plaats van de afgebroken conciërgewoning een nieuwbouw gerealiseerd.

Via de oorspronkelijke eikenhouten trap in het tussengebouw bereikt men de verdieping van de tuinvleugel, waarvan de hele oppervlakte voor wisselende tentoonstellingen is voorbehouden. Achteraan deze ruimte is een vrijstaande wand met openingen waarachter de trap naar de zolderverdieping verdwijnt. De bovenste trapgeleding is schuin ingeplant en leidt naar de aslijn van de zolderruimte. Op de zolder zijn de originele 17e eeuwse spanten zichtbaar gehouden en op de kruising van de nokken is een kubusvormige daklantaarn geplaatst die dit knooppunt bescheiden verlicht.

De zolderruimte van het Waerdenhof sluit aan op de nieuwe verbindende traphal in Stellingwerff via een ontlastingsboog waarop de achtergevel van het gebouw rust. Door afbraak van de vulmuur en het plaatsen van een beglaasde metalen raamstructuur zijn beide gebouwen verbonden, terwijl meteen ook de overgang van het ene gebouw naar het andere duidelijk is. Vanop het hoogste punt van het Waerdenhof ziet men ook de monumentale achtergevel van Stellingwerff nog hoger oprijzen.

De centrale gangstructuur waarlangs de verschillende kamers gesitueerd zijn, is de belangrijkste karakteristiek van het 19e eeuwse Stellingwerff. Door de nieuwe glazen erker die aan het gebouw is toegevoegd komt de bezoeker "in contact met de stad" Men kan even het gebouw "verlaten" en door de dikke buitenmuur in de erker stappen om oog in oog te staan met het stadsbeeld. De vroegere centrale gang is slechts in die mate hersteld dat de structuur wordt gesuggereerd, terwijl de zijdelingse ruimten verbonden blijven met de gang. Op de sterk verbouwde tweede verdieping van Stellingwerff, werd een gedeelte van de zoldervloer weggehaald en zo is een dubbelhoge ruimte ontstaan. Hierin fungeert een modern opgevatte en lichtgroen gekleurde metalen trapconstructie als verbindingselement met de zolder.

In de traphal zijn enkele kunstwerken van Hugo Duchateau geïntegreerd. Inspelend op hun ruimtelijke plaats vertellen zij over doorkijk, reflectie en introspectie en over de relatie tussen kunst, natuur en ons dagelijks bezig-zijn.

Recent toegevoegd

Prinsbisdom Luik, 1659

Gebrandschilderd glas. Hasselt, Het Stadsmus, inv. nrs. 2014.0370 tot en met 2014.0377.

Maria-Helena Hubrechts was de zus van E.H. Jozef Hubrechts . Ze overleed samen met hem in de nacht van...
Eerwaarde Heer Jozef Hubrechts was pastoor van de Onze-Lieve-Vrouwbasiliek. Hij overleed samen met zijn...
Van 2014 tot eind 2018 was Steven Vandeput minister van Defensie en Ambtenarenzaken in de federale...
Emiel Baptist werd geboren in 1895 in Godsheide als zoon van dienstknecht Andreas (Zonhoven 1847-Hasselt...
Auteur: Marc Jacobs Zie tekstpagina voor de uitgebreide beschrijving. Louis Berten werd geboren op 30...
1795-1824 : Etienne-François de Stenbier 1825-1867 : Charles-Philippe de Cecil 1868-1869 : Conrardus...
1830-1836 : Vandenborn, Hubert 1836-1864 : Stas, Paul 1865-1877 : Berden, Guillaume 1878-1884 : de Grady...
1830-1861 Gaspard Vandereijcken (Schulen 1798-?), brouwer-eigenaar 1861-1866 Pierre Jean Adons (Stevoort...
In 2013 werd beslist om de stads- en OCMW-diensten samen te gaan huisvesten in een nieuw...