Wind- en watermolens - uit: Onze straatnamen / Wind- en watermolens (1960)

Description

Onze voorouders konden voor hun drijfkracht enkel gebruik maken van wind- en waterkracht. In onze oude steden en gemeenten waren de windmolens niet alleen een zeer schilderachtige maar ook een zeer noodzakelijke verschijning.

Vooraf dient opgemerkt dat wanneer men van molens spreekt nu niet uitsluitend dient gedacht aan graanmolens, er waren ook slagmolens (olieslagerijen) voor de productie van lijnolie; schorsmolens waar de schors voor de leerlooierijen werd gemaakt; volmolens voor het vollen van lakens. Deze bewerking had voor doel de wolhaartjes aan beide oppervlakken te vervilten zodat het laken aan beide zijden regelmatige ruig werd. Een speciale vermelding verdienen de zogenaamde banale- of banmolens, d.w.z. de molens waar de inwoners verplicht waren hun graan te laten malen. Het molenrecht was immers een der heerlijke rechten; deze molens hoorden dan ook toe aan de Loonse Graven en later aan de Prins-bisschoppen die volgens het feodaal regime niet alleen meester waren van de grond maar ook van de lucht en het water en dus ook van de toestellen die gebruik maakten van lucht en water, in dit geval wind- en watermolens. De Franse revolutie schafte deze overblijfselen uit het leenroerig tijdperk af. Er dient aangestipt te worden dat alhoewel Hasselt reeds vóór 1232 de stadsvrijheden verwierf, de Loonse graaf voorbehoud maakte voor de molenrechten, die hij behield omdat hij de Nieuwe Demer had laten graven om de banmolens op te richten.

In onze stad hebben er verschillende wind- en watermolens bestaan, al blijft er heden ten dage hiervan weinig of niets meer te bespeuren. Enkel onze straat- en plaatsbenamingen hebben de namen onzer oude molens tot op heden bewaard.

In volle centrum der stad hebben we de Molenpoort, in de onmiddellijke omgeving kennen we de straatnamen, Willekensmolen-, Kapermolen- en Windmolenstraat. Buiten de Kuringerpoort kennen we de plaatsbenaming Windmolenveld (**). In de omgeving van het kasteel van Mombeek hebben we de Molenvoetweg, terwijl er vroeger een Molenstraat bestond tegenover de Genkersteenweg.

Het is over al deze molens dat we in deze bijdrage enige gegevens zullen verstrekken.

1. De molen aan de Molenpoort

Deze molen was een der twee banmolens der Stad, waar de Hasselaren verplicht waren hun graan te laten malen, mits betaling van een maalgeld dat tot 1/20 van de waarde van het gemalen graan kon bedragen. Deze molen was gelegen op de (thans overwelfde) Nieuwe Demer, en werd in de 13e eeuw opgericht door de Graven van Loon. De heerlijke molenrechten gingen in 1366 over op de Prins-bisschoppen van Luik, tot in het midden van de 18e eeuw de banmolens verkocht werden aan Jacob Minten, Oud-burgemeester der Stad, de Prins-bisschoppen ontvingen echter nog steeds de maalrechten. Toen tijdens de Franse revolutie de feodale rechten vervallen werden verklaard en ieder het recht kreeg zijn graan te laten malen waar hij wilde, raakten de banmolens in verval. Tot in het jaar 1888 werd de molen nog uitgebaat door de toenmalige eigenaar Wagemans. De Stad Hasselt kocht in 1893 de molen der Molenpoort aan om hem kort daarna volledig te slopen.

2. De Broekermolen

Was de tweede banmolen der Stad en was eveneens op de Nieuwe Demer gelegen. Zijn oprichting gebeurde in de 13e eeuw door de Loonse graven. Deze molen diende hoofdzakelijk voor het malen van gerst voor de brouwerijen. In het jaar 1545 werd deze molen ingericht als volmolen. Jacob Minten die de molen der Molenpoort had aangekocht werd eveneens eigenaar van de Broekermolen. In 1742 werd deze molen belangrijk verbouwd en hersteld met stenen die voortkwamen van het oude kasteel van Kuringen. Deze molen werd tot ongeveer 1850 gebruikt als molen. In 1893 kwam het gebouw in het bezit der Maatschappij Hertz en Wolff (de latere Gelatines-fabriek) en werd weinig tijd daarna volledig afgebroken. Thans is de plaats waar deze molen heeft gestaan ingenomen door het gebouwencomplex der Gelatines-fabriek, enkele schamele muurresten aan de zijde van de Nieuwe Demer blijven er nog van dit eeuwenoud gebouw over. Een sluitsteen met het jaartal 1742 bevindt zich op het Begijnhof.

3. De Willekensmolen

Deze was opgericht op de Oude Demer op de plaats waar deze rivier de Willekensmolenstraat met een scherpe bocht kruist, links van de oude brug. Tijdens de verbredingswerken aan de Oude Demer welke verleden jaar werden uitgevoerd stuitte men op de funderingspalen van deze molen. In de Demerbedding werden nog verschillende ijzeren voorwerpen gevonden, welke afkomstig waren van deze molen.

De Willekensmolen werd in het begin der 16e eeuw tijdens de bloeiperiode der Hasseltse lakennijverheid opgericht en diende als volmolen. Op het einde der 16e eeuw toen onze lakennijverheid teloorging werd deze molen omgebouwd tot schorsmolen. In 1841 wordt het gebouw nog als molen aangeduid op het kadaster, met als eigenaar de heer Wagemans en werd waarschijnlijk enige tijd later gesloopt.

4. De Kapermolen

Over deze molen bezitten we minder gegevens. Hij werd waarschijnlijk opgericht in de 16e eeuw, toen de Broekermolen werd omgebouwd tot volmolen. De Kapermolen deed toen dienst als graanmolen. Hij was op de Oude Demer gelegen, zeer waarschijnlijk op de plaats die men kan situeren als men de beddingen van de huidige Kapermolen- en Paggestraat verlengt. Op deze plaats was een brug over de Oude Demer, die in oude akten “Duivelsbrug” wordt genoemd. Toen de Broekermolen opnieuw werd gebruikt als graanmolen werd de afgelegen Kapermolen niet meer gebruikt. Deze molen werd in de 18e eeuw afgebroken.

5. De Mombeekmolen

Op een der meest zuidelijk gelegen punten van het Hasselts grondgebied, op de Mombeek, lag de Mombeekmolen.

Deze molen was een afhankelijkheid van het Kasteel van Mombeek, dat een Loons leen was sedert de 13e eeuw. De heren van Mombeek waren baanderheren van Hasselt, d.w.z. zij waren de aanvoerders der Hasseltse militie in tijd van oorlog. In tegenstelling met de andere molens welke totaal verdwenen zijn, bestaan hier nog de moderne gebouwen met molenwerk. In de gevel staat een arduinsteen met volgend inschrift “L. Van Briel-van Havere 1910”. Het eigenlijk molenrad is echter sedert een tiental jaren afgebroken, terwijl de molen sedert een twintigtal jaren niet meer als dusdanig wordt gebruikt. De weg die vanaf de Luikersteenweg naar deze molen leidt heet Molenvoetweg.

6. Windmolens

De huidige Windmolenstraat herinnert ons aan het bestaan van een windmolen die gestaan heeft op de hoek van deze straat en de Casterstraat, tegenover de huidige herberg “In de Windmolen”. Deze molen werd opgericht rond 1741. In dat jaar kreeg J. Minten, die reeds eigenaar was van beide banmolens (*), van de Prins-bisschop toelating een windmolen op te richten. Hij gebruikte hiervoor stenen die voortkwamen van het Kasteel van Kuringen. In 1887 wordt de molen niet meer vermeld op het kadaster en werd dus vóór die tijd afgebroken.

Het Windmolenveld (**) buiten de Kuringerpoort. Volgens de kadastrale gegevens was dit veld gelegen tussen de huidige Weyerstraat en Melkvoetstraat. In de 16e eeuw bestond deze molen reeds niet meer, zoals blijkt uit een akte van 1567, waar aan de Kloveniers (schuttersgilde) door de stad, tot dekking hunner kosten feestdagen een veld werd gegeven, gelegen buiten de Kuringerpoort ter plaatse “die Wentmoelen kuyle oft waer die voertijden een wentmoelen pliecht te syn, regenoet het wentmoelenvelt …”.

Volledigheidshalve willen we nog vermelden dat in het jaar 1803 de heer Willem Vannes langs de Luikersteenweg ter plaatse “Den Ouden Barrier” een windmolen heeft doen bouwen, welke evenwel in 1809 werd gesloopt.

Tenslotte weze nog het bedevaartvaantje uit de 17de eeuw vermeld hetwelk een afbeelding geeft der Stad Hasselt en waarop men tevens een windmolen bemerkt die stond in de omgeving van “het Dorp”.


(*) Molen aan de Molenpoort en de Broekermolen
(**) Wijk Windmolenveld (Blijde Inkomststraat, Eeuwfeeststraat, Lazarijstraat, Prinsenstraat)

Recent toegevoegd

Auteur: Hubert Bovens Marcellin Lagarde werd geboren te Sougné, Sprimont in de provincie Luik op 2...
Auteur: Jean Nicolaï Kunstschilder Antoon Emile Arnoldus Georgius Kolb werd in Hasselt geboren in 1889...
Pagina in opbouw. Informatie, foto's en verhalen over de Hasseltse politie zijn welkom. In 1991...

Prinsbisdom Luik, 1659

Gebrandschilderd glas. Hasselt, Het Stadsmus, inv. nrs. 2014.0370 tot en met 2014.0377.

Maria-Helena Hubrechts was de zus van E.H. Jozef Hubrechts . Ze overleed samen met hem in de nacht van...
Eerwaarde Heer Jozef Hubrechts was pastoor van de Onze-Lieve-Vrouwbasiliek. Hij overleed samen met zijn...
Van 2014 tot eind 2018 was Steven Vandeput minister van Defensie en Ambtenarenzaken in de federale...
Emiel Baptist werd geboren in 1895 in Godsheide als zoon van dienstknecht Andreas (Zonhoven 1847-Hasselt...
Auteur: Marc Jacobs Zie tekstpagina voor de uitgebreide beschrijving. Louis Berten werd geboren op 30...
1795-1824 : Etienne-François de Stenbier 1825-1867 : Charles-Philippe de Cecil 1868-1869 : Conrardus...